Wybór ścieżki edukacyjnej i zawodowej to dla młodych ludzi jedno z najtrudniejszych wyzwań dorastania, a przy okazji bywa źródłem niepewności i stresu. Artykuł jest skierowany do doradców zawodowych, nauczycieli i wszystkich osób wspierających młodych ludzi w planowaniu przyszłości. Pokazuje cztery kluczowe trudności, z jakimi młodzież mierzy się w planowaniu przyszłości oraz praktyczne wskazówki, jak skutecznie wspierać uczniów w podejmowaniu decyzji zgodnych z ich potencjałem.
Z tego artykułu dowiesz się:
- Z jakimi najczęstszymi trudnościami młodzieży mierzy się doradca zawodowy.
- Jak wspierać młodych w budowaniu tożsamości zawodowej i samoświadomości.
- Jak przygotowywać uczniów do świadomego korzystania z informacji o rynku pracy.
- Jak pomagać młodzieży radzić sobie z lękiem przed błędną decyzją i wzmacniać poczucie sprawczości.
- Jak pracować z presją rodziców, rówieśników i otoczenia podczas planowania przyszłości edukacyjno-zawodowej.
- Jakie praktyczne działania i narzędzia doradca może wdrożyć w pracy z młodzieżą.
Praca doradcy zawodowego z młodzieżą wymaga szczególnej uważności i elastyczności. Młodzi ludzie wchodzą w dorosłość w świecie dynamicznych zmian, niepewności i nadmiaru informacji. Stają przed koniecznością podejmowania decyzji, które w ich przekonaniu mogą zaważyć na całym przyszłym życiu.
Dlatego doradztwo dla tej grupy nie może ograniczać się wyłącznie do przekazywania informacji o zawodach. Kluczowe jest wspieranie młodych w procesie samopoznania, kształtowania kompetencji przyszłości i budowania odporności psychicznej na zmiany.
Poniżej przedstawiam cztery najczęstsze trudności, z jakimi spotykam się w pracy doradczej z młodzieżą, wraz z przykładami z praktyki i wskazówkami do wdrożenia w codziennej pracy doradcy.
Poszukiwanie tożsamości zawodowej – kim jestem i kim chcę być?
Jednym z najczęstszych wyzwań, przed którymi staje młodzież, jest brak samoświadomości – trudność w poznaniu siebie oraz brak pewności siebie. Wielu uczniów wybiera kierunek kształcenia, kierując się: modą, opiniami rodziców oraz presją otoczenia, zamiast własnymi predyspozycjami.
Nie potrafią określić, jakie zawody naprawdę ich interesują i w jakich obszarach mogliby najlepiej wykorzystać swój potencjał. A to często prowadzi do odwlekania momentu wyboru kierunku edukacyjnego lub zawodowego.
Jak zauważa Bańka (2007), budowanie tożsamości zawodowej to proces, który wymaga czasu, doświadczeń i rozmowy.
Pomocnym narzędziem w tym procesie może być Indywidualny Plan Kariery (IPK). Umożliwia on dokonanie samooceny, refleksji nad mocnymi i słabymi stronami, zainteresowaniami, preferencjami zawodowymi i wartościami.
Z mojego doświadczenia doradczego wynika, że wielu młodych ludzi ma trudność z przełożeniem swoich zainteresowań na konkretne działania. Dlatego tak ważne jest, by doradca wspierał ich w rozpoznawaniu i nazywaniu zasobów osobistych – talentów, wartości i predyspozycji – oraz uczył, jak wykorzystywać je przy planowaniu przyszłości.
Wskazówka do wdrożenia:
- Wykorzystuj ćwiczenia coachingowe i pytania pogłębiające, np. „Co daje Ci satysfakcję?”, „Kiedy czujesz, że robisz coś dobrze?”.
- Twórz atmosferę akceptacji i bezpieczeństwa – doradca ma być towarzyszem, nie oceniającym.
Brak znajomości rynku pracy i jego realiów
Rynek pracy zmienia się szybciej, niż system edukacji potrafi przygotować młodych ludzi do nowych zawodów. Wiele profesji zanika, a pojawiają się nowe – często interdyscyplinarne. Coraz większego znaczenia nabierają:
- kompetencje cyfrowe,
- elastyczność w działaniu,
- gotowość do uczenia się przez całe życie.
Wielu uczniów ma powierzchowną wiedzę o zawodach i branżach, co powoduje lęk
i niepewność wobec przyszłości. Obserwujemy też odchodzenie od tradycyjnych form zatrudnienia na rzecz pracy projektowej czy zdalnej.
Z mojej praktyki doradczej wynika, że młodzi ludzie często nie potrafią przełożyć informacji o rynku pracy na własne decyzje edukacyjne. Pomagam im analizować trendy i rozumieć, które branże mają przyszłość, korzystając m.in. z raportów i portali branżowych.
Wskazówka do wdrożenia:
- Włączaj do pracy z uczniami elementy edukacji o rynku pracy.
- Korzystaj z narzędzi takich jak:
- Mapa Karier,
- raporty PARP – www.parp.gov.pl,
- Barometr zawodów.
- Zachęcaj uczniów do rozmów z przedstawicielami zawodów, udziału w targach pracy i dniach otwartych szkół.
Strach przed popełnieniem błędu i trudność w podejmowaniu decyzji
Wielu młodych ludzi czuje presję, by wybrać „właściwie” – szkołę, studia czy zawód
„z przyszłością”. Obawiają się, że jedna decyzja przekreśli ich szanse na sukces. Jak zauważa Wojtasik (1997), „młodzi częściej koncentrują się na wyborze szkoły niż na perspektywicznym myśleniu o rozwoju zawodowym.” Tymczasem we współczesnym świecie pracy, kariera
nie polega na jednorazowym wyborze, lecz na ciągłym procesie uczenia się, zmiany i rozwoju.
Jak zauważa Savickas (2013): kariera to historia, którą człowiek buduje przez całe życie, modyfikując ją wraz z nowymi doświadczeniami.
Dla wielu młodych osób myślenie o przyszłości wiąże się z lękiem i niepokojem – potęgowanym brakiem wiedzy o rynku pracy i niskim poczuciem skuteczności. Dlatego ważne jest, by doradca normalizował prawo do błędu i pokazywał, że zmiana kierunku to część rozwoju.
W mojej praktyce często spotykam młodych ludzi, którzy boją się popełnić błąd przy wyborze ścieżki zawodowej. W takich rozmowach podkreślam, że mają prawo się mylić. Wspólnie wykonujemy ćwiczenia, które pomagają oswoić lęk przed porażką – pokazuję, że nawet decyzja, która na pierwszy rzut oka wydaje się nietrafiona, może być cennym doświadczeniem, jeśli wyciągniemy z niej wnioski.
Wskazówka do wdrożenia:
- Wspólnie z uczniem opracuj Indywidualny Plan Kariery (IPK).
- Pomóż mu uporządkować informacje o sobie i wyznaczyć małe, realistyczne cele.
- Wzmacniaj poczucie wpływu – to ono redukuje lęk i wspiera odwagę do działania.
Wpływ otoczenia i presja społeczna
Decyzje młodych ludzi są często kształtowane przez otoczenie – rodziców, nauczycieli, rówieśników czy media. Choć intencje dorosłych są dobre, nadmierny wpływ może ograniczać samodzielność i odwagę młodych osób.
Jak zauważa Wojtasik (1994): rodzice kształtują stosunek dziecka do pracy, wdrażają je do niej poprzez stawianie zadań i określanie obowiązków. Oznacza to, że postawa rodziców wobec pracy, obowiązków czy rozwoju zawodowego ma ogromny wpływ na sposób, w jaki młody człowiek postrzega własną przyszłość edukacyjno-zawodową.
Z mojej praktyki wynika, że wielu uczniów boi się rozczarować rodziców lub nie spełnić ich oczekiwań. Wspieram ich w odzyskaniu głosu we własnych decyzjach – pokazuję, że mogą słuchać rad, jednak to oni ponoszą konsekwencje wyborów.
Wskazówka do wdrożenia:
- Włączaj rodziców w proces planowania kariery, zachowując równowagę.
- Organizuj warsztaty i spotkania edukacyjne dla rodziców, ucząc ich, jak wspierać dziecko zamiast kierować jego decyzjami.
Co z tego wynika dla praktyki?
5 rekomendacji do wdrożenia krok po kroku
- Zacznij od samopoznania – pomóż uczniom odkryć ich zasoby, zainteresowania i wartości.
- Ucz analizy rynku pracy – pokazuj proste, aktualne źródła informacji.
- Normalizuj zmianę i prawo do błędu – kariera to proces, a korekty są jego częścią.
- Współpracuj z rodzicami – ucz, jak wspierać dziecko, nie narzucając mu decyzji.
- Buduj plan działania z uczniem – opracujcie wspólnie IPK, by decyzje były konkretniejsze i mniej obciążające emocjonalnie.
Podsumowanie
Współczesna młodzież staje przed wieloma wyzwaniami – od presji społecznej po niepewność wobec rynku pracy. Rolą doradcy zawodowego jest nie tylko przekazywanie informacji, lecz przede wszystkim towarzyszenie w procesie odkrywania siebie i budowania odwagi do podejmowania decyzji. Świadome doradztwo oparte na dialogu, refleksji i współpracy pozwala młodym ludziom podejmować decyzje w zgodzie z własnymi wartościami i potencjałem.
Zaproszenie do współpracy
Jeśli temat wspierania młodzieży w planowaniu kariery jest Ci bliski – zapraszam do dyskusji, wymiany doświadczeń oraz współpracy w zakresie szkoleń dla doradców zawodowych.
Dołącz także do Mistrzowskiego College’u Ponadczasowych – to społeczność doradców i specjalistów, którzy chcą rozwijać swoje kompetencje, dzielić się doświadczeniem i budować profesjonalną sieć wsparcia.
Karolina Basan – Doradczyni zawodowa, mentorka zmiany i pedagog, właścicielka firmy Doradztwo Zawodowe Karolina Basan. Na co dzień wspiera dorosłych oraz młodzież w odkrywaniu potencjału zawodowego i świadomym projektowaniu kariery. Autorka workbooka dla kobiet „ODWAŻNA ZMIANA ZAWODOWA”. Odkryj swoją wartość i znajdź nową, satysfakcjonującą pracę”, w którym przygotowała rozdział poświęcony samodzielnej pracy z ograniczającymi przekonaniami. Pracuje indywidualnie z klientami, oferując konsultacje oraz tworząc autorskie materiały i programy rozwojowe, które wspierają podejmowanie odważnych decyzji zawodowych. Angażuje się również w pracę z młodzieżą, prowadząc warsztaty oraz zajęcia z doradztwa zawodowego i pomagając w wyborze przyszłej ścieżki edukacyjnej i zawodowej.
Literatura
Bańka A. 2007. Globalizacja pracy i kariery a procesy identyfikacji społecznej i indywidualnej. W: Perspektywy psychologii pracy. red. Górnik Durose M., Kożusznik B., Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Frąszczak B., Ksenycz U., Woźny R. Jak zaplanować własny rozwój edukacyjno-zawodowy? Poradnik dla uczniów branżowych szkół I stopnia.
Minta J. 2012. Od aktora do autora. Wspieranie młodzieży w wspieraniu własnej kariery. KOWEZiU.
Myszka-Strychalska L. Dylematy młodzieży dotyczące projektowania własnej przyszłości zawodowej w perspektywie elastycznego rynku pracy.
Piorunek M. 2004. Projektowanie przyszłości edukacyjno-zawodowej w okresie adolescencji. Wydawnictwo Naukowe UAM.
Piorunek M. 2016. Poradnictwo karier w sektorze szkolnictwa zawodowego – refleksje – dylematy – pytania. Kultura – Społeczeństwo – Edukacja, nr 2 (10).
Rosalska M. i Wawrzonek A. 2012. Między szkołą a rynkiem pracy. Doradztwo zawodowe w szkołach zawodowych. Engram.
Wojtasik B., 2011, Podstawy poradnictwa kariery. Poradnik dla nauczycieli. KOWEZiU.
Wojtasik B. 1997. Warsztat doradcy zawodu. Aspekty pedagogiczno-psychologiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN.
